Veilige Kerk – Veilige Gemeente

Omgaan met elkaar

Hoe ga je met elkaar om in de kerk? Het meest voor de hand liggende antwoord is: op een fatsoenlijke, eerlijke en respectvolle manier. Als kerkmensen moeten we toch het goede voorbeeld geven? Vraagt Jezus niet van ons dat we elkaar accepteren en liefhebben?

Nu blijkt dat het in de kerk – net als daarbuiten – mis kan gaan tussen mensen. En ook komt het voor dat gemeenteleden zich niet veilig voelen in de kerk. Omdat ze een andere achtergrond hebben dan de meerderheid of omdat ze kleinerende opmerkingen te horen krijgen of te maken krijgen met seksueel getinte opmerkingen of aanrakingen. Daarom heeft de landelijke kerk bij monde van de generale synode veilige kerk tot thema gemaakt. Met de oproep aan de plaatselijke gemeenten om hierover in gesprek te gaan. In ieder geval in de kerkenraad.

Niet bij ons

De eerste reactie van kerkenraden en gemeenteleden is vaak: ‘Dit komt bij ons niet voor’

Niet zo vreemd, deze reactie. Want aan de oppervlakte lijkt alles meestal koek en ei. De gemeenteleden gaan plezierig met elkaar om, er wordt met elkaar meegeleefd en om elkaar gedacht. ‘We hebben het goed met elkaar’, is een veel gehoorde opmerking. Rakelen we met dit thema ‘veilige kerk’ niet een probleem op wat er helemaal niet is? Of moeten we zo nodig mee doen met de actualiteit waarin grensoverschrijdend gedrag aan de orde van de dag is? Laten we in de kerk toch vooral niet te moeilijk doen en het gezellig houden.

Onveilige kerk

De praktijk leert echter dat ook in de kerk gemeenteleden zich niet prettig of onveilig kunnen voelen. Omdat machtsverhoudingen merkbaar zijn, vanwege seksueel grensoverschrijdend gedrag, omdat gemeenteleden zich niet gezien of gehoord weten waardoor ze zich terugtrekken. Gemeenteleden die onveiligheid ervaren, houden vaak hun mond. Soms is ook niet heel concreet te maken wat onzeker of onveilig maakt. Dan is het een subtiele opmerking, aanraking of blik die zodanig binnenkomt dat die niet goed voelt. En waarvan degene die het overkomt ook niet zo goed weet hoe hierop te reageren. Of dit niet durft uit angst weggezet te worden met: ‘hoe kom je erbij…?’ In dit soort gevallen is de veroorzaker ervan zich in de meeste gevallen niet eens bewust van zijn of haar gedrag. Die denkt niets verkeerds te doen.

Ook komen gevallen voor waarin concreter zichtbaar of hoorbaar wordt waarom iemand zich niet veilig voelt in de kerk, in de gemeente. Wanneer bijvoorbeeld in een pastorale relatie sprake is van seksueel grensoverschrijdend gedrag. De bezoeker – of dit nu een predikant, kerkelijk werker, ouderling of bezoekmedewerker is – schuift op de bank iets te dicht bij, slaat ongevraagd een arm om je heen, geeft net even teveel complimentjes, maakt een erotische opmerking of geeft je het gevoel ‘macht’ over je te hebben. Wat doe je dan? Met wie spreek je hierover? Of laat je het maar (te lang) begaan uit angst voor wat er komt of voor wat je oprakelt?

Maatregelen

Veilige Kerk is erop gericht om gemeenten te helpen een plek te zijn waar iedereen zich beschut en aanvaard weet. Maar ook om gemeenteleden een weg te wijzen, een handvat te bieden als ze zich niet veilig voelen in de kerk. Zowel wanneer het om concrete voorvallen gaat zoals seksueel grensoverschrijdend gedrag en machtsongelijkheid als ook wanneer subtielere vormen van ‘niet pluis gedrag’ worden getoond die je ongemakkelijk maken en in je schulp doen kruipen. Die ander is altijd net wat mondiger, verbaal vaardiger of is je altijd net een stapje voor. Terwijl diegene zich van geen kwaad bewust is.

Vanuit de landelijke kerk worden drie maatregelen aanbevolen die een kerk/gemeente kan nemen om veilige kerk op te pakken en bespreekbaar te maken.

1. Het aanstellen van vertrouwenspersonen. Vertrouwenspersonen zijn mensen die door studie-, werk- en levenservaring erin getraind zijn goed naar gemeenteleden te luisteren. Zij vormen dan ook een eerste aanspreekpunt voor gemeenteleden die in vertrouwen iets kwijt willen over wat nu speelt of in het verleden heeft afgespeeld aan grensoverschrijdend gedrag of aan een onveilige situatie. De vertrouwenspersonen zijn in de regel een vrouw én een man. De gemeenteleden kunnen zelf kiezen bij wie ze hun verhaal willen doen. Deze vertrouwenspersonen willen met het gemeentelid meedenken over eventueel te nemen vervolgstappen. Ook kunnen ze zo nodig doorverwijzen naar pastorale-, psychologische-, maatschappelijke- of juridische hulpverlening. Een gemeente kan eigen vertrouwenspersonen aanstellen of samen met buurgemeenten.

2. Gedragsregels opstellen die helpen een veilige omgeving te vormen. Deze gedragsregels gelden voor alle vrijwilligers in de kerk. De eerste regel zou kunnen zijn: We werken samen aan een omgeving en een sfeer waarbinnen iedereen zich veilig en gerespecteerd voelt en vrijuit het geloof kan beleven. De landelijke kerk heeft als leidraad een model gedragscode opgesteld voor vrijwilligers in de kerk. Punten die hierin genoemd worden zijn onder andere: ga respectvol met elkaar om, let op je taalgebruik, geen geweld (noch lichamelijk, noch mentaal) gebruiken, vertel geen roddels over elkaar, heb respect voor elkanders privacy en werk samen aan een cultuur van openheid.

3. Aanvragen van VOG (Verklaring Omtrent Gedrag). De generale synode besloot in november 2019 dat er een regeling komt dat predikanten en kerkelijk werkers en ook vrijwilligers/ambtsdragers die met kwetsbare mensen werken of leidinggevende taken hebben, verplicht zijn een VOG te overleggen. Met het overleggen van een VOG geeft de kerk aan haar leden het signaal af sociale veiligheid belangrijk te vinden en hiervoor verantwoordelijkheid te nemen. Op dit moment is het overleggen van een VOG nog niet verplicht, maar wordt wel van harte aanbevolen. 

Bewustwording

Of al deze drie maatregelen verplicht worden gesteld is nu nog niet duidelijk. Maar ik vermoed dat we er wel rekening mee moeten houden dat deze worden doorgezet. Voor nu worden we als kerkenraad en gemeente opgeroepen ons erop te bezinnen hoe we samen veilige kerk kunnen zijn. Door er allereerst niet prat op te gaan dat onze kerk natuurlijk een veilige kerk is waar mensen in vrijheid en vertrouwen samenkomen om hun geloof gestalte te geven. Dat hopen we wel en daar doen we ons best ook voor, maar ondertussen kan het zijn dat ook in onze gemeente ongewenst of grensoverschrijdend gedrag voorkomt. Dan is het goed dat er een plek is bij de vertrouwenspersoon waar gemeenteleden terecht kunnen met hun verhaal. En dan kan het behulpzaam zijn dat er gedragsregels zijn waar we elkaar op kunnen aanspreken: zo zijn onze manieren! Veilige Kerk serieus nemen begint bij een stukje bewustwording en kwetsbaarheid durven tonen. We willen het niet, maar het kan ook onze gemeente overkomen dat er dingen gebeuren waardoor gemeenteleden zich aangedaan, gekwetst of onveilig voelen. Dat er dan een open sfeer heerst waarin zaken besproken kunnen worden, dat er vertrouwenspersonen voor handen zijn, dat er regels zijn waaraan we ons willen houden om Veilige Kerk – Veilige Gemeente zijn.

Ds. Marja de Jager

Onze kerkenraad/raden zijn bezig met de eerste initiatieven naar een Veilige Kerk, en dit artikel is een mooie introductie.

De nieuwsbrief

Bijbelvers van de dag

Zie, God is mijn helper, de Heer is het die mijn leven draagt.

protestantse gemeente i.w. Vredekerk/Maarland